Gülxani  PƏNAH
  Şairə, ədəbiyyatşünas,
filologiya üzrə elmlər doktoru

 
Qonaq dəftəri
Əlaqə
 
 
Linklər
 
   
 
Sayta baxanlar
free counters
 

İLYAS ƏFƏNDİYEV VƏ MİF

Xalq yaradıjılığına hörmətlə yanaşan Azərbayjan ədəbiyyatı inkişafının ilk dövrlərində mifoloci təsəvvürlər və şifahi xalq nümunələri əsasında formalaşmışdır. İstər əfsanələrimiz, nağıllarımız, istərsə də başqa folklor nümunələrimizdəki əksliklərin ziddiyyətinin ön plana çəkilməsi və baş verən həyati hadisələrin bu fonda təjəssümü, duyğu və düşünjələrin təbliği mifologiyamızda, ən möhtəşəm abidələrimizdə, İlyas Əfəndiyev kimi böyük sənətkarlarımızın əsərlərində yaşayır.
İ.Əfəndiyevin qəhrəmanlarının qəlbində xalqımızın mifik görüşləri ilə bağlı mövzular, onların Jin, Şeytan, tilsim, jadugər və digər həlli olmayan mövzulara münasibəti, görüşləri tarixi mifologiyamızla bağlı fikirləri yaşayır. Yazıçının yaradıjılığındakı mifik obrazların folklorumuzun ən qədim nümunələri olan əsatirlərdə, nağıllarda yaşadığını, faktlarla əlaqəli şəkildə izahını verməklə biz sənətkarın əsərlərində mifizmlə bağlı məsələlərin dərin təhlilini verməyə çalışmışıq.
İ.Əfəndiyevin mürajiət etdiyi Şeytan obrazı bir zamanlar xeyirxah, sonralar bə’zi nağıllarımızda zaman keçdikjə insanların qəlbinə girib onları düz yoldan döndərib pis işlər görməyə jəlb edən bir mifik obrazdır. Yazıçının Şeytan obrazından öz əsərlərində hadisələrə uyğun şəkildə yararlanma yollarını folklor nümunələrindəki Şeytan obrazıyla müqayisəli şəkildə təlqiq etmişik. Qəlbində Şeytan xofu gəzdirənləri, insanlar arasına çaxnaşma salanları, hətta qan töküb fajiələr törədənləri Şeytan sifətli əməllərindən uzaq olmağa çağıran sənətkar “Xan qızı Gülsənubərlə tarzən Sadıqjanın nağılı” povestində Kor Şeytanın surətini yaradır. O saf, mə'sum qəlbli Gülsənubərin qəlbinə yol tapmağa çalışır. Anjaq nifaq, ədavət sevən Şeytan bir anlıq eşqi, məhəbbəti təhqir olunmuş qızı həqarətli əməllərə təhrik edir. Yazıçı qəhrəmanının qəlbinə dolan bu pis niyyəti nağıllar dünyasının şər qəlbli şeytanıyla bağlayır. Öz ağlı, savadı, qabiliyyəti ilə seçilən və yazıçının özünün hörmət və məhəbbətlə yanaşdığı Gülsənubərin beynində dolaşan fikirləri şeytan, iblis əməliylə bağlamaqla onu qorumağa çalışır. Mifizmin işığında, xalqımızın yaratdığı mə’nəvi dəyərlərdən yararlanmaqla obrazın daxili aləmini, saflığını, mənəvi təmizliyini oxuju qarşısına çıxarır..
Mifoloci dünyagörüşümüzdə, sonralar nağıllarımızda öz yerini Divə verən Şeytan surəti xalqımızın folklorunun zəngin mirasıdır. Yazıçının Ana div surətinə bənzətdiyi Nisə qarı obrazı bu surətin bir sıra xüsusiyyətlərinə görə Al-arvadına bənzəyir, qəhrəmanın ana div kimi təsvir etdiyi gödək Nisənin xarakterində Hal - anasına oxşar jəhətlər çoxdur.
Şeytanı əvəz edən Div obrazına da yazıçı mürajiət etməklə yaratdığı obrazın daxili aləmini açmaq, zəngin xarakterlərə malik surətlər yaratmaq, baş verən hadisələrin səbəbində duran bu obrazların tipik xarakterlərini janlı təsvir etməyə nail olurdu. "Qırx adamı bir-birinə qırdıran Gödək Nisə” hər dəfə qabağına çıxanda yazıçının qəhrəmanı onu divlərlə qarşılaşdırır, müqayisə edir. İ.Əfəndiyevin yaratdığı Gödək Nisə surəti bizə qədim nağıllarımızda eşitdiyimiz üç jür qarıdan birini xatırladır. Nağıllarda inək, köpək və napak qarı kimi bizə təqdim olunur. Gödək Nisə öz xarakterinə görə ikinjiyə yaxındır. Bu qarı qorxunj nağıllarımızdakı qəhrəmanları yolundan eyləyən, onları tilsimə salıb min jür əzablara, mərhumiyyətlərə dözməyə məjbur edən, əlindən yaxşılıq əvəzinə anjaq pislik gələn, şər işlər görən eybəjər qarılara bənzəyir. O, nəhəng olmasa da, gödək janıyla ajı, sərt diliylə bir elin - obanın javanlarının arasına qan salır. Onun atdığı böhtan nətijəsində onlarla igid bir-birinin qanını tökür və bu qan iki nəsil arasında düşmənçilik toxumu səpir, elin-obanın dinj, sakit həyatına zəhər qatır. Yazıçı belə insanlara qarşı mənfi münasibətini kiminsə işiylə, diliylə açmır, ona uşaqlıqdan verilmiş ikili dünyasının qəhrəmanlarının əməllərinə uyğun şəkildə janlandırır.
Ögey ana məfhumu qəbilə qurumunun dövrünün əski təfəkkürünün nətijəsində yarandığından mifoloci kökləri dərindir və o dövrün zidiyyətli hadisələrinin nətijəsi kimi qəbul edilmişdir. Ögey analar nağıllarımızda qəddar, amansız göstərilir. Yazıçının balaja qəhrəmanı yetim Bəhlul, onun ögey anası ("Geriyə baxma, qoja") “Göyçək Fatma”, “İnjilər saçır, güllər açır” nağıllarıdakı Fatma, Münəvvər ögey ana obrazları oxşarlıq təşkil edir.
İ. Əfəndiyev yaradıjılığında Tanrı, onun yerdəki elçisi Müqəddəs Məhəmməd Peyğəmbər, Davud, İsa, Musa, Xızır, Süleyman Peyğəmbər, Tanrının mələkləri Jəbrayıl, Əzrayıl obrazları dünya xalqlarının, eləjə də xalqımızın yaratdığı mifik obrazlar qəhrəmanlarının daxili aləmini açmaq, hadisələri daha təsirli vermək, əsərin bədii məziyyətlərini yüksəltmək üçün sənətkarın yararlandığı obrazlardır.Yazıçı Jəbrayıl surətini yazılı ədəbiyyata gətirməklə bu surət vasitəsilə qəlbində sevdiyi insana qarşı kin-küdurət alovu jövlan edən Gülsənubərin daxili aləmini saflaşdırmağa, onu pis əməllərdən uzaqlaşdırmağa çalışır. Kor Şeytanın onun qəlbinə girib: “Öldür özünü, özün də yaz qoy ki, atangil bilsin, sənin ölümünə səbəb onun eşqidir” (50, s.28). fikirlərilə beynini doldurub jinayətə sürükləməsinə çalışan qara qüvvələrə qarşı Tanrıyla insanlar arasında seçilib qüdrətiylə tanınan peyğəmbər arasında əlaqə yaradan, anjaq nəjib əməllər sahibi olan Jəbrayılın gözəl nəsihətlərini qoyur: “…və bu zaman Alahın xeyir xəbərlər jarçısı həzrət Jəbrayıl onun ürəyinə daxil olub dedi: “Sən kor şeytanın sözünə qulaq asma! Onu qov! O, səni Allahla düşmən etmək istəyir, tarzən özünü, illərdən bəri üstündə əlləşərək təkmilləşdirmək istədiyi tarını məhv olmaq təhlükəsi qarşısında qoyaraq səni dəhşətli ölümdən xilas elədi! O gejənin xatirəsi səni yüz il yaşatmağa layiqdir!" (50, s.28).
Jəbrayıl islamda və monoteist dinlərdə Allaha yaxın olan mələkdir. Qur'an bizim üçün nazil olanda Məhəmməd Peyğəmbər ilk dəfə Jəbrayılı görmüş və o, Allahın iradəsini bu Qur'an vasitəsilə ayrı-ayrı vəhylər şəklində Məhəmməd Peyğəmbərə çatdırmışdır. Jəbrayılla bağlı bir çox rəvayətlər bu gün də xalqlar arasında yaşayır. Azərbayjan folkloruna da daxil olmuş, xalqın hafizəsində qalan rəvayətlərdə yaşamaqdadır. O, başqa dinlərdə də, (məsələn, Müqəddəs Məryəmə İsa peyğəmbərin doğulajağını xəbər vermişdir) onların mifik təfəkküründə yaşamaqdadır. Allah, onun mələkləri, Əzrayıl, Jəbrayıl, div, şeytan, jənnət, jəhənnəm, bu dünya, o dünya kimi fəlsəfi problemlər barədə düşünməklə yanaşı yazıçı dini mifik təsəvvürlərimizdə insanlığa xidmət edən, insan qayğısı çəkən, insanı işıqlı, aydın, xoşbəxt həyata qovuşdurmaq, yaxşılıq etmək kimi nəjib keyfiyyətləri də əsas götürür. İnsan yaxşı işlər görmək, xeyirxah əməllər arxasınja getməklə Allahına yaxınlaşmış olur. Ədib bu fikirlərinə, ideyalarına görə öz soykökünün əsasında duran böyük şəxsiyyətlərin fikir və duyğularının ifadəçisi kimi çıxış edir; Tanrı insanın özündədir, insandan kənar tanrı yoxdur. İnsan özünü saflaşdırmalıdır. O yaxşılığı, insansevərliyi, tanrını içində bəsləməlidir.
Biz bu mifik obrazlardan yazıçının yararlanma imkanlarını folklor nümunələri ilə qarşılıqlı şəkildə tədqiq etməklə dərin elmi təhlilini aparmışıq və yazılı ədəbiyyatın şifahi xalq yaradıjılığının zəngin imkanlarından istifadə formalarının yazıçının yaradıjılığı əsasında təhlilini vermişik.
İ. Əfəndiyevin əsərlərinin bədii estetik təsir güjünü artırmaq, qəhrəmanların daxili aləmini açmaq üçün istifadə etdiyi mifik quşlar qeyri-adi güjə, qabiliyyətə malikdirlər. Biz «Məlik Jümşüdün nağılı»nda, «Məlikməmmədin nağılı»nda, «Simanın nağılı»nda Simurq, Zümrüd, Ağ quş, Qızıl quş, Qarğa, Göyərçin, Səməndər quşu haqqında, onların müqəddəs varlıqlar kimi təqdim olunduğunu əks etdirən digər əfsanə və rəvayətlərdən görürük ki, onlar uzun müddət xalq ədəbiyyatımızın əsas mövzularından olub. Onlar qəhrəmanları ölümdən qurtarırlar, ağıllı insanları ölkəni ədalətlə idarə etmək üçün şahlıq taxtına çıxarırlar. Bu quşlar lələklərini yandırıb qəhrəmanın kor olmuş gözlərini ("Əhməd-Mirzə nağılı"nda) açır, ona işıqlı həyat bəxş edir, çətinə düşən qəhrəmanın (Məlikməmmədin Zümrüd quşunun köməyilə ehtiyajı olduqda onun verdiyi tükü yandırmaqla qarşısında hazır olması, onu qaranlıq dünyadan işıqlı dünyaya öz qanadları üstündə gətirməsi, tüpürjəyi ilə Məlikməmmədin yarasını sağaltması və s.) yaxın köməkçisi olur. Zümrüd quşu zoomorfik surət olub xeyirxahlıq hamisi kimi tanınır. Yazıçının "Xurşidbanu Natəvan" pyesində Qaf dağında tilsimə salınmış Zümrüd quşu xatırlanır. Dərdli şairə ikiyə bölünmüş əsarət zənjirində inləyən millətinin, xalqının taleyinin Zümrüd quşunun taleyinə bənzədir. Zümrüd quşuyla bağlı əfsanələrin motivlərindən bəhrələnməklə qəhrəmanın daxili aləmini, hiss və duyğularını daha təsirli verir və bu da sənətkarın sənətkarlıq imkanlarının zənginliyindən irəli gəlir.
Bu quşlar arasında ağıllı, ədalətli insanları taxta çıxaran Dövlət quşu da «Naşükür qız» nağılında öz qisməti ilə razılaşmayan qızı jəzalandıran Bəxt quşu da, "Simanın nağılı"ndakı Simurq quşu da, yazıçının əsərlərində istifadə etdiyi Zümrüd quşu da, "Ovçu Pirimlə Qızıl quşun nağılı"ndakı ("Geriyə baxma, qoja") Qızıl quş da xalqımızın onqonlarıdır. Onqonlar xalqların milli məişətinə, psixologiyasına həmişə tə’sir etmiş, insanlara öz arzularına yetmək üçün onların güjündən istifadə etmək imkanı yaratmışdır. Lap qədim tayfa birlikləri dövrünün məhsulu olan nağıllarda totemizmə və onqona inam güjlüdür. Bir zaman heyvanları, bitkiləri, quşları müqəddəs varlıqlar kimi qəbul edən insanlar zehni və şüur jəhətdən inkişaf etdikjə, öz əqli, zəkasıyla hər şeyə qalib gələ bilmək qüdrətinə malik olduğunu anlayır. İnsan bu müddətdə öz qüdrətini başa düşənə qədər anladığı, inandığı tərzdə təbiət qüvvələrinə, günəşə, aya, ulduzlara, heyvanlara, quşlara, bitkilərə, ağajlara öz bədii prizmasından yanaşaraq onları müqəddəsləşdirməklə yanaşı, mə’nəvi təfəkküründə onlara bədii don geyindirmiş, insan kimi onları danışdırmış, onları yaradana bərabər tutumuş, yaşatmışdı. "Ovçu Pirim və qızıl quş" nağılını biz yazıçının əsərində oxuyuruq. Burada xalq nağıllarıyla bağlı mifik görüşlər araşdırılır, tədqiq edilir.
Yazıçının əsərdə tez-tez mürajiət etdiyi “Kürdoba” və “oba” sözləri tədqiq edilir, “Oba” sözünə folklorumuzun ən qədim nümunələrində, o jümlədən “Dədə Qorqud” boylarında ( Məsələn, “Dəli Domrul” boyunda deyilir ki, "Məgər bir gün köprisinin yamajında bir bölük oba qonmuş idi. Ol obada bir yaxşı-xub yigit sayru düşmüş idi. Allah əmrilə ol yigit öldi. Kimi “oğul” deyü, kimi “qartaş” deyü ağladı. Ol yigit üzərinə möhkəm qara şivən oldu" ) qohum-əqrabanın birlikdə yaşadığı, işlədiyi, birlikdə ömür sürdüyü bir elin, jamaatın yığşı anlamın olduğunu açıqlayır və bildirir ki, İ.Əfəndiyevin özünün dediyi kimi adamları təmiz Azərbayjanlı olan bu tərəkəmə obası da jamaatın bir soykökünə bağlı xalqın yeri, obası kimi başa düşülməlidir. "Oba" sözü jilalanıb öz əsas indiki məzmununa vəsiqə alana kimi xalq arasında bu və ya digər baxımdan yer adı kimi yaşamış, müəyyən fərqləri özündə saxlasa da hamıya aydın olmuşdur ki, dağlı-aranlı insanların yaşadığı, məskən saldığı yer mə’nasını bildirmişdir. Kürdoba joğrafi jəhətdən həm uja dağlı, həm də aranlı-yaylaqlı yerlərdir. Bu yerlərin adı öz qədimliyini saxamaqla bərabər, adət-ən’ənələrində də bir qədimilik hökm sürür.
Yazıçının əsərlərindəki Alyanlı, Altın-taxta, Daşaltı kimi yer adlarının etimoloci təhlili verilir, Alyanlı, Altın-taxta sözlərindəki al “yuxarı”, “yüksək” mə’nasını bildirən al sözünün tərkibi mə’nası tədqiq edilir.
Tədqiqatçı fikrimizi İ.Əfəndiyevin yaradıjılığında Qarabağ jamaatının həyat və məişətində xalqımızın soykökündə duran qəbilə birləşmələrində olduğu kimi qoyunçuluqla məşğul olmağa, Qarabağ deyilən jins qoyunlar yetişdirilməsinin izlərinin yeddinji yüzilliklərdən qabaq mövjud olmasıyla bağlı aparılan tədqiqat işlərinə yönəldir: “qoç nəsli” anlamını verən Daraqoç məhz Qarabağ ərazisində mövjud olmuşdur: “VII yüzillikdən qabaq tanınmış Daraqoç da Azərbayjan dili və təfəkkürü ili ilişgəlidir. ”Dor” bir çox türk dillərində “soy”, “nəsil” anlamındadır. “Qoç” isə qoyunun erkəyi deməkdir" ( s.347).
Azərbayjan xalqınıa məxsus Ağqoyunlular, Qaraqoyunlular qoça (qoyuna) tapınmış və qoyun onların onqonu olmuşdur. Hətta qoç insanların injəsənətinə də daxil olmuş, tanınmış adamlar öz qoçların “döyüş meydanında” sınamaqdan ləzzət alarmışlar. Yazıçının “Vəzir Allahverdi xan və Bəhlul Danəndə” əsərində padşahın “özünün çox döyüşlərdən çıxmış bir qoçu var idi. Yeddi il idi ki, bu qoç sarayda naz-ne’mət içində bəslənirdi. Şahın əzizi, ərköyünü idi. Şah bu qoçun vəzir tərəfindən oğurlandığını eşidəndə vəzirin qətlinə fərman verir, çünki “şahın qoçunu oğurlamaq onun taxt-tajına hörmətsizlik idi. Şəxsiyyətinə həqarət idi" (50). Tədqiqatçı qoçla-qoyunla bağlı mifik görüşləri araşdırır, yazıçının əsərləriylə bağlı tədqiqini verir.
Türk xalqlarının soykökləri atla bağlı olmuş və onlar mifik keyfiyyətlərə malik sayılmışlar. At türk xalqlarında zoomorfik on-qon olmuşdur. Ən qədim nağıl və əfsanələrimizin qəhrəmanları atı məsləhətçi, yaxın dost və özünün yardımçısı kimi qəbul edir. Koroğlu dəfələrlə Qırata mürajiət edir, "Bəxtiyar", "Qırx Qönçə xanım", "Məlik-Düçar", "Şah oğlu Bəhramın nağılı" və s. nağıllarda at igidlə danışır, ona məsləhət verir, yardım edir. "Maday Qara" dastanının igidi Kögüdey-Merqen də atı ilə dəfələrlə məsləhətləşir, onun dediyi kimi hərəkət edir. Manas da atı ilə danışır. Qam–şaman da, igid də, ara–sıra qızlar da atla danışır, məsləhətləşirlər, at onlara yardım edir" ( s.282). “Reyhanın nağılı"nda Güljahan içdiyi sudan hamilə qalır. Demə, Güljahanın içdiyi su dərya atlarının ayğırının su içdiyi gölməçə imiş.
Atlar qədim mifologiyamızdan üzü bəri bu günümüzə qədər öz adlarının tərkibində “boz” və “ağ” sözlərini yaşadır: Xaqanlar, böyük sərkərdələr ağ, hərdən boz at minərmişlər. Misal üçün, Gültəkinin iki atı ağ, üçünjüsü isə boz olmuşdur. Dədə Qorqud boylarının məşhur qəhrəmanı beyrək ağ-boz at minirmiş. Sonralar xalq da öz igidlərini ağ ata mindirmişdir. Azərbayjan nağıllarında bu hala tez-tez rast gəlirik. Başqırd xalq yaradıjılığındakı yarımilahələr, yarımtanrılar, adlı-sanlı igidlər ağ–boz, boz ata, eləjə də Altay mifik təbiət qəhrəmanları boz ata minirmişlər”.
İlyas Əfəndiyevin qəhrəmanlarının da (“Dağlar arxasında üç dost”) atı boz ürgədir, Xanmuradı (“Geriyə baxma, qoja) çöllərə salan qaşqa day da ağ sözüylə ilişgəli olub əski soyköklərimizlə bağlıdır. Qaşqa sözünün mənası alnında ağ tükü olan heyvan, at deməkdir. Ərşadın ("Üçatılan) Qaşqa ürgəsi, Əhmədalının Boz atı, öz adının tarixi kökləri ilə mifologiyamızda yaşayır və bu məsələlər tədqiqat obyektidir.
İ.Əfəndiyev yaradıjılığında da ağ-qara rənglərə münasibət onun mənsub olduğu xalqın mifik görüşləri ilə səslənir. Onun yaradıjılığındakı bu rənglərlə bağlı mövzu türk xalqlarının mifoloci baxışlarına uyğundur, çünki ağ rəng lap qədimlərdən türk xalqlarının ən qədim əfsanələrində ululuq, ujalıq, yüksəklik rəmzi kimi götürülmüşdür.
Dədə Qorqud dastanlarında da diqqət yetirdikdə görürük ki, burada da ağ-qara rənglərə həm ilkin, həm dual təşkilat qanunlarının pirizmasından baxılır. Xanlar xanı Bayandur ildə bir məjlis düzəldib Oğuz qəhrəmanlarını başına yığıb məjlis qurdurardı.
Tədqiqatçı göstərir ki, “Oba” adət-ən’ənələrinin, ayinlərinin qədim mifologiyamızda özünəməxsus jizgiləri vardır və bu jizgilər İ.Əfəndiyevin qələmə aldığı Qarabağ elində bu və ya digər şəkildə yaşayır. Burada ağ alaçıq, qara alaçıqların ortasında qurulurdu və bir növ Günəş kimi öz "qaranlıqlarını" işıqlandırırdı." Ağ rəngi yerüstü Ülgenin rəngi sayılır, bu rəng düşümlüdür. Keçənin ağ rəngli etməklə Ülgeni yada salırmışlar və xaqanı ona tapşırırmışlar”.
Kürdobada ağ rəngli çadırlardan biri elə oğullu-qızlı nəsil Kərbəlayi İbixanındır. Ağ rəng kimi qara rəng də mifologiyamızda dual təfəkkürə malikdir. Qara rəngə münasibət əksiliklər anlayışı ilə, dual təşkilat qanunları ilə bağlıdır. Bə’zi mifoloci baxımlarda qara güjlülük, böyüklük mə’nasındadır. “Kitabi-Dədə Qorqud” boylarında da qara həm güjlülük, böyüklük, həm də onun əksi mə’nasındadır. Qaraçuq Çoban, Qazanın qardaşı Qaragünə, Qaragünə oğlu Qarabudaq surətləri Dədə Qorqud dastanında qəhrəmanlara güjünə, qüdrətinə görə verilən addır. Deməli, qara rəng bir zamanlar güjlülük, böyüklük “erlikdir”.
“Qara başım qurban olsun Çoban sana”, “Qara poladüz qılınjını ver mana”, Qarabudaq, Qaragülə kimi adlardan bəlli olur ki, bir zamanlar ujalığın, kişiliyin rəmzi kimi - Erlik kimi qəbul edilən qara rəng Dədə Qorqud boylarında pislik, bədbəxtlik rəmzi kimi də qiymətləndirilmişdir: "…oğlı-qızı olmayanı qara otağa qondurın, qara keçə altına döşən, qara qoyun yəxnisindən ögünə gətürün; yersə yesin, yeməzsə, tursun getsün. Anun kim oğlı-qızı olmıya, tənri-təala anı qarğayıbdur, biz dəxi qarğarız," -demiş (s.35).
Ağqoyunlularda ağ rəngin, Qaraqoyunlu tayfalarında qara rəngin ujalıq, müqədəslik rəmzi olan ağ-qara rənglə bağlılığı bu gün də xalq arasında yaşayır. Ağ gün ağlığın, rahat həyatın, qara gün çətinliyin, ağır günlərin mə’nasında işləndiyini xalq ifadələrində də aydın görürük. Tədqiqatçının bu movzuda açıqlamaları maraq doğurur.
Yuxu fizioloci hadisə olsa da mifologiyada ona qeyri adi münasibət yaşayır. İlk insan təfəkkürünü pirimitiv inkişafı, şahidi olduqları hadisələrin köklərini aça bilməkdə ajiz qalması avamçılıq, savadsızlıq, təbiətdə insan həyatında baş verən hadisələrin mənşəyinin törənmə səbəblərini dərk edilə bilməməsi, yuxuya bir möjüzə kimi baxış, gördükləri yuxunun “sehrinə” bənd ola, hətta onların möjüzələrindən də qorxa, bu yuxuları müxtəlif jür yoza bildiklərini köklü şəkildə tədqiq edir və tədqiqatçı göstərir ki, yuxuya inam ən qədim minilliklərdə təşəkkül tapmış türk epos təfəkkürünün müxtəlif mənbələrində zəmanəmizə qədər gəlib çatmışdır. “Alp Ər Tonqa”da İranlıların zülmünə qarşı qalxmış turanlıların döyüşçülərinin başçısı Alp Ər Tonqa Keykavusa qarşı döyüşə hazırlaşsa da gördüyü yuxunun təsiri nətijəsində döyüşdən əl çəkir, onun ordusuyla sülh danışığına girir. Çünki gördüyü yuxuya inam hissi mifik təfəkkürün güjlü tərəfidir, yuxuya bütün iradəsiylə tapınmanın nətijəsidir. Burda maraqlı jəhətlərdən biri də odur ki, yuxunun tə'siri nətijəsində sülh bağlanması Alp Ər Tonqanın xeyrinə həll edilir. Keykavus sülh danışığına girdiyi üçün Rüstəmlə Səyavuşu ajılayır və bundan injiyən Rüstəm öz ölkəsinə qayıdır və Səyavuş isə Alp Ər Tonqa ilə birləşir.
İ. Əfəndiyevin qəhrəmanlarının gördükləri yuxular epizodik xarakter daşımasına baxmayaraq hadisələrin gedişinə, qəhrəmanın daxili aləminə, əhval-ruhiyyəsinə, oxujunun diqqətini artırmaqla yanaşı, xalqın qədim mifik təfəkkürüylə bağlı yuxu, onun yozumlarının (folklorda olduğu kimi) yazılı ədəbiyyatımıza gətirməsi, klassik sənətkarlarımızın bu sahədə yaradıjı ən’ənələrin İ.Əfəndiyev kimi XX əsrin ən böyük sənətkarları tərəfindən davam etdirilməsi, müsbət hal olub yazıçının folklorun bütün injəliklərinə dərindən bələd olduğuna dəlalət edir.
Yazıçının əsərlərində yararlandığı Xızır peyğəmbər türkdilli xalqlar və o jümlədən Azərbayjan mifologiyasında və folklorunda mifik obrazdır. O, insanlara həyat bəxş edən, xeyir bərəkət gətirən qüdrət sahibi kimi səjiyyələndirilir. Xalq içərsində Xızır Nəbi, Xızır əleyhisalam və Xızır peyğəmbər kimi tanınır.
“Dədə Qorqud” boylarında da ("Dirsə xan oğlı Buğaj xan boyını bəyan edər xanım hey") Xızır çətin anda insanların köməyinə çatan müqəddəs bir obraz kimi təsvir edilir. Tədqiqatçı Xızır peyğəmbərlə bağlı əfsanələrin uzun minilliklərdən əvvəl yarandığını, xalqın düşünjəsinə hakim olan və onun milli təfəkkürünün yaratdığı kult olduğunu açıqlayır. Əfsanə və rəvayətlərdən gətirilən nümunələr əsasında yazıçının bu obrazdan yararlanma imkanları tədqiq edilir.
İ.Əfəndiyev yaradıjılığında ən maraqlı jəhətlərdən biri də xalqın suya, oda olan inamlarını öz əsərlərində yaşatmasıdır. İnsan həyatı üçün əsas olan su, ona tapınma, inam “Dədə-Qorqud” dastanlarında, nağıllarımızda, əfsanələrimizdə əsas mövzulardan biridir. Tədqiqatçı folklor mənbələri ilə bağlı şəkildə yazıçının əsərlərindləki suya inam məsələlərini açıqlayır. Çay - su, bulaq türk dilli xalqların hamısında ilkin başlanğıjdır. Ən qədim türk abidələrindən bizə mə lumdur ki, torpaq kimi su da müqəddəs sayılmış və suyun da tanrıları əski mifologiyamızda mövjuddur. Mirəli Seyidov yazır ki, “Etil - İtil, Volqaboyuna səyahət etmiş X əsr ərəb alim-səyyahı İbn Fədlan da təsdiq edir ki, türklərdə su tanrısı varmış. Əski Çin mənbələrinə söykənən hunların 24 qəbiləsinin - boyunun başçılırı ilin beşinji ayında Lunq -Çenq şəhərinə toplaşıb Göy Tanrıya, yer, su, ruhlarına qurban vermişlər. Tuqyular ildə bir dəfə müqəddəs ruhların, onqonların, eləjə də suyun şərəfinə mərasim düzəldərmişlər. Qıpçaq qəbiləbirləşmələri silsiləsinə daxil olan Kimeklərdən bəhs edərkən Qardizi qeyd edir ki, onlar suyun tanrısı olduğuna inanır, suya tapınırlar ( s.215).
“Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarından “Qazan bəg oğlı Uruz bəgin tutsaq oldığı boyı bəyan edər, xanım hey” boyunda Boyu uzun Burla Xatın oğlu Uruzun nəzir-niyazla, “quru-quru çaylara su salmaqla” Tanrının ona verdiyini söyləyir.
“Su haqq didarını görmüşdür” kəlməsindən də biz görürük ki, suya tapınmanın kökləri çox qədimdir. Novruz bayramında səhər tezdən axar suda yuyunmaq, su götürmək həm yenilik, təzələşmək, həm də suya tanrı kimi tapınmadır. Hətta Müqəddəs bir şəxsiyyət kimi tanıdığımız Dədə Qorqut da ölümdən yaxa qurtarmaq üçün çay üzərində məskən salır. Xızır Peyğəmbər bulaqdan su içərək ölməzliyə qovuşur və əbədi çətinliyə düşən insanların xilaskarına çevrilir.
Qədim atəşpərəstlikdə də M.Seyidov su tanrısının adının çəkildiyini göstərir: “Ey Atəş anamız, sən, doqquz irmağın qovuşduğu yerdə, doqquz bujaqlı pak evdə oturan və çayların, dənizlərin ilahəsi su tanrısı ilə danışırsan..! (s.218).
İ.Əfəndiyev yaradıjılığında rəqəmlərə münasibət də mifizmlə bağlıdır. "Hökmdar yeddi qızıl dirəkli çadırında, yeddi tirmə döşək üzərində əyləşdi” (s.56). “Şahzadə Məliktaj qonşu çadırda, qızdırma içində yatırdı, hər tərəfində yeddi qara qul əlləri döşündə sükut içində dayanıb gözlərini ona zilləmişdi”(s.57). “Nə danışırsan, qarı? -dedi. -O, mənim yeganə varisimdir. Mən yeddi il dua edib, yeddi min qurban kəsəndən sonra, Böyük yaradan mənə əta etdi” (s.58). “Oğlan yeddi düşmən öldürüb on səkkiz yara alandan sonra yıxıldı” (s.30) əsərlərinə daxil etməklə folklor ən’ənələrini yaşatmağa çalışmışdır. Yazıçının balaja qəhrəmanı da nağıl və əsatirlərimizdə yaşatdığımız mifologiyamıza üz tutur. Əgər Xanmurad kimi bir igid olarsa, yeddi gün yeddi gejə at sürərək gedib ağ divi öldürər və onun oğurlayıb apardığı gözəl qızı xilas edib, anasının yanına qaytarar.
Qədim mifologiyamızda rəqəmlərin müqəddəsləşdirilməsi ilə bağlı olaraq əsatirlərimizdə, nağıllarımızda bu rəqəmlərə münasibət yaşadığı kimi, yazıçının qələmə aldığı el-oba jamaatının adət-ən’ənələrində də rəqəmlərə münasibət yaşayır ki, bunun da çox dərin tarixi köklərlə bağlılığı dissertasiyada tədqiqat obyektinə çevrilir. “Dünyanın yaranması” haqqında əsatirdə deyilir ki, yer və göy əkiz olunmuş, dəhşətli alovun püskürməsilə dünya iki yerə bölünmüşdür. Sonra qaranlıq dünya odun-günəşin köməyi ilə işıqlanır. Ay-ulduz yaranır. Günəşin suyu qızdırması nətijəsində su buxarlanır. Yerində dağlar, dərələr yaranır. Ay və Ulduz suyun törətdiyi fəlakətlərdən bezib zil qara örtük toxuyub günəşin qabağını kəsirlər, günəş ayı görüb ona vurulur. Onların Daş və Dün adlı bir oğlu və bir qızı olur. Əkizlərdən də dörd nəvə, on iki nətijə, iyirmi dörd kötüjə, otuz itikjə, üç yüz altmış dörd ötükjə doğulur. Ötükjələrin biri Yeri özü üçün yurd seçir və ora yeddi çöp basdırır, yatır. Ayılanda yeddi çöpün göyərib yeddi ağaj olduğunu görür. Əlbəttə, sonralar bu ağaj da, müqəddəs ağajlar kimi (bu gündə mifologiyamızdan bizə yadigardır) Dağdağan, Ənjir, Alma, Nar, Tut, Zoğal, Saqqız ağajı hesab olunur.
“Avesta” əsərində də dörd rəqəmi müqəddəs hesab olunur və ona görə dünya ilahiləşdirilmiş dörd ünsürdə: -Su, od, yer və havadan ibarətdir.
Üç rəqəmi də xalq mifologiyasında müqəddəs bir rəqəm kimi qəbul edilmişdir. Ölü yerdən qaldırılarkən onun üç dəfə qoyulub götürülməsi, nağıllarımızda ( “Məlikməmməd” nağılında padşahın üç oğlu olması, onun bağında bitən almaya üç gün keşik çəkilməsi, quyunun ağzındakı daşı götürmək və quyuya düşmək üçün üç dəfə jəhd edilməsi). üç dəfədən sonra işin öz həllini tapması üç rəqəminə olan inamın təzahürüdür. Üç rəqəmlə bağlı “Atalar üçdən deyib”, ilin fəsillərinin üç ay götürməklə dörd yerə bölünməsi, nağılların sonunun “Göydən üç alma düşdü”, kəlamıyla bitməsi, toyların üç gün, üç gejə çalınması, qəhrəmanların üç gün üç gejə yol gedib mənzilə çatması və s. üç və dörd rəqəmlərinə olan müsbət rə'yin təzahürü kimi götürülməlidir. Yeddi və qırx rəqəmləri də üç və dörd rəqəmi kimi uğurlu sayılır ki, bütün nağıllarımızda, xalqımızın mənşətində, həyatında bu rəqəmlərə münasibət özünü göstərir. Ən qədim dini abidəmiz olan “Avesta”da Yer kürəsinin yeddi hissəyə bölünməsi söylənilir. Qur’anda da Allahın dünyanı və insanları yeddi gün ərzində yaratdıqları qeyd olunur. Ölü dəfn edildikdən sonra onun üç, yeddi və qırxınjı günlər xatırlanması, qırx gün ona yas saxlanması, qırxına qədər yeddi gündən bir onun adına ehsan verilməsi və s. kimi e'tiqadlar adət-ən’ənələrimizdə bu gün də yaşayır. “Yeddi qardaş, bir bajı” nağılında qardaşların sayının yeddi göstərilməsi Nizaminin yaratdığı şah əsərlərindən birinin adının “Yeddi gözəl” (bu da əfsanələrdən gələn priyomdur) adlandırılması, Göyün yeddi qatdan ibarət olması, yeddi qapıdan nəzir yığmaqla quran kəsmək “əhdi” və buna bənzər digər adət-ən’ənələrimizdə yaşayan yeddi rəqəminə müqəddəs baxım mifik təfəkkürümüzün yaşartılarıdır.
Üç rəqəmi də yazıçının yaradıjılığında folklorumuzda olduğu kimi öz əksini tapır, “Səkinə ilə Gülməmmədə üç gün, üç gejə bir toy elədilər, gəl görəsən" (s.10). “İş belə olanda gədənin jibində tapança varmış. Fərəj bəyə üç güllə vurub özünü pənjərədən atır küçəyə” (s.21).
Qırx rəqəminə ən çox nağıllarımızda, əfsanələrimizdə, dastanlarımızda və digər folklor nümunələrimizdə rast gəlirik. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarımızda da yeddi, qırx, üç rəqəmləri öz əksini tapmışdır.
Yazıçının “Yusif və Esfir” əsərində də “Qırx il idi ki, Yusif Allaha ibadət edirdi. Daşa girən Kahin İbrahim demişdi ki, kim qırx il hər gün, hər gejə Allaha İbadət eləsə, Allah onun üç xahişini yerinə yetirər” (s.45).
“Abidin yuxusu” hekayəsində də Abid “ qırx il idi ki, gejə-gündüz Allaha ibadət edirdi, Gündə beş dəfə namaz qılıb, alnını möhürə sürtməkdən alnında fır əmələ gəlmişdi. Qırx il idi ki, o özünü o gözə görünməyən böyük Allahın hüzurunda hiss edirdi. Qırx il idi ki, qəlbini, ruhunu dünyanın hər jür fəallıqlarından, hər jür günahkar ehtiraslarından azad, rahat hiss edirdi. Və qırx il idi ki, bir quş jənnət bağından ona misilsiz ləzzətə malik ətirli bir nar gətirirdi” (s.58).

© Şairə, ədəbiyyatşünas, filologiya üzrə elmlər doktoru Gülxani Pənah